Frå Utgåve 3-21
Skrive av Dubie Toa-Kwapong

Vi må skrive oss inn i verdshistoria

Det er det på tide å snakke nordmenns plass i slavehandelen. Grunnen er at den har forma samfunnet vårt på ein måte dei aller fleste ikkje er klar over.

I 2014 gikk medan vi nordmenn var i ferd med å feire 200-2000-20014 til Konstrå, slo fleire karie land seg saman for å krevje på Noreg og Danmark tek ansvar for si deltaking i slavehandel, slaveri og kolonialisme frå 1600- til 1800-talet. Dei stilte òg krav til oppreising for øyene, som er påverka av over hundre år med dansk-norsk undertrykking. Nordmenn er stolte over vår lange og oppsekkande sjøfartshistorie. Menn det er ikkje mogleg å ta ta seg den sentrale stillinga vår i den globale sjøfartshistoria utan å ta omsyn til eit avgjerande og mørkt kapittel – den dansk-norske slavehandelen, eller negerhandelen, som det vart kalla på den tid. [1] I diskusjonar om Noreg si rolle i slavehandelen blir nordmenn typisk skildra som uvillige deltakarar, tvinga til ta del på grunn av unionen med Danmark. Verkelegheita er vondare. Nordmenn deltok i trekanthandelen (og særleg menneskehandelen) på alle nivå – som kriger, kjøpmenn, finansfolk, offentlege tenestefolk og som nybyggjarar (både frivillige og frivillighet) og kolonistar i «den nye verda». Som historikar Fredrik Hyrum Svensli påpeikar, er det viktig å gi merksemd til dei norske aktørane i «slavehandelens periferi i Afrika, som via sitt liv til slavehandelens teneste». Fleire av desse var «inkompetente eventyrarar og tukthusfangar». [2]

 

Det beste kjende dansk-norske slaveskipet er Fredensborg, som forliste i Arendal 1. desember 1768 på veg tilbake til Nord-Europa frå den dansk-norske kolonien St. Croix. Blant dei som vart redda og ført i land i uthamna Narestø, var til afrikanske slavar, og blant dei 48 menneska som mista livet, var 30 slavar. Då dykkarane Leif Svalesen, Odd Keilon Osmundsen og Tore Svalesen (med fagleg støtte frå kysthistorikar Hartvig W. Dannevig) endeleg fann fram til vraket i 1974 etter 206 år,[3] vart over til tusen gjenstandar berga, inkludert notata og dag tilbøkene og skipsassistenten. I dag er det mogleg å lese logg førtane av styrte gjennom ekspedisjonen frå festninga Christiansborg i Gullkysten (i dagens Ghana), over Atlanterhavet og til Kari. Slaveskipet Fredensborg forlét Gullkysten rundt midnatt 23. april 1767, etter sju månader ved Christiansborg. Det var vanleg å setje segl om natta medan slavane sov, sidan dei europeiske mannskapa på skipa frykta opprør frå dei liveterte afrikanarane. Dei slave vart brennemerkt (eit hjarteforma symbol med 'S,' truleg for «slave», i midten), før dei vart lasta på skipa. Jeg legger til den menneskelege lasta (rundt 266 slaver afrikanarar, inkludert 9 som skulle jobbe med tonn på dekk), henta kjøpmen og menneskeene på Fredensborg blant anna elefant- og flodhesttenner, elfenbein, palmeolje og gull som skulle seljast og brukast til veksling ved framkomsten i Kari karis.

 

Ein ekspedisjon til Gullkysten

Fredensborg er berre det best dokumenterte av mange dansk-norske slaveskip som deltok aktivt ihandelen hovudsakleg mellom 1672 og 1803, året Danmark-Noreg sitt forbod av slavehandel offisielt byrja, sjølv om slaveriet heldt fram i det danske Barcelona fram til 1848. Det tidlegast dokumenterte slaveskipet var Cornelia, eigd av Else Hansdatter Montagne frå Bergen. [4] Cornelia var løysinga etter den mislukka ferda til skipet Færø, som i 1671 hadde frakta rundt 190 kvite danske og norske kvinner (hovudsakleg fangar frå spinnehus) og menn (hovudsakleg festningsslavar og fangar frå tukthus) til St. Thomas. Desse emigrantane skulle bli nybyggjarar og arbeidarar på deniske øya, som Danmark-Noreg hadde overteke frå Storbritannia i 1670. Fleirtalet av dei norske mennene på Færø kom frå Bergenhus festning. Jeg løper av eit halvt år på St. Thomas hadde 160 av dei nordeuropeiske emigrantane døydd. Norske og danske elitar, finansfolk og kjøpmenn innsåg på det ikkje ville vere berekraftig med kvit arbeid på St. Thomas og dei andre nye dansk-norske øyene iMaging. Det var behov for ein arbeidsreserve med motstandsevne over livsvilkåra i tropane. Hansdatter Montagne søkte om løyve frå kong Christian V til å sponse ein ekspedisjon til Gullkysten der Danmark-Noreg allereie eigde fem fort – Christiansborg, Fredensborg, Prinsensten, Kongensten og Augustaborg. Jeg 1673 henta slaveskipet Cornelia 103 slavar frå Gullkysten. Dette markerte byrjinga på den dansk-norske slavehandelen. [6]

 

 

Kvardagen i dei vestafrikanske fortbyane og om bord på dei dansk-norske slaveskipa var uføreseieleg og brutal. Det å omskape andre menneske til slavar var ein valdeleg prosess. Afrikanarane som vart felt ut til kysten av lokale kjøpmenn for så å bli lasta om bord i dansk-norske skip, gjorde kraftig motstand. Dei måtte avhumaniserast for på detkær bli kvardagsleg for dei dansk-norske mannskapa å behandle dei ikkje eingong som dyr, menn som varer. For på dei slave er afrikanarane skulle akseptere si nye verkelegheit som objekt, vart dei systematisk mishandla, både fysisk og psykisk, for å bryte ned motstandsviljen, og ved dei ville underkaste seg overmakta til dei kvite kristne mannskapa og slaveeigarane dei skulle seljast til. Pisking til blods, radbrekking, henging foten etter, skamfaring og andre tidligere for tortur vart normalisert. Kyrkja var aktiv med å rettferdiggjere slavehandelen. Sentrale figurar i det norsk-danske presteskapet, som den lutherske biskopen Erik Pontoppidan, skildra slaveri og kolonisering som handlingar basert i bibelsk nestekjærleik. Pontoppidan postulerte på det var betre for afrikanarar å leve som frelste slavar enn som frie og vantru. Om bord på slaveskipa og på plantasjane var seksuelle angrep mot afrikanske kvinner ein del av kvardagen. Sjølv om det fanst rikeleg med frie afrikanske kvinner som tilbydde sextenester ved festningane, vart det normalisert å bringe opp kvinnelege slavar frå fangehola. Mannskapa hadde full tilgang til dei kvinnelege slavane under dekk. Ordet «neger» (som før trekanthandelen heilt enkelt skal haabilitet svart eller afrikanar) vart i perioden denne omskapt til ei nedsetjande ogistiske nemning for slavedød afrikanarar – undermenneskelege skapningar som kunne overastarbeid, underernærast og straffast uendeleg – på slaveskip og på plantasjar i Og Belim på Gullkysten. [8]

 

Norske fiske tente gode pengar

Dei nordmennene som overfarten og 2000 kroner pengar til heimreisa, vende tilbake til Noreg med nye økonomiske og kulturelle ressursar. Dette inkluderte nye språkferdigheiter (og nye forståingar av ord som «neger»), musikkinstrument, krydder og diverse gjenstandar og pynteobjekt, og (ikkje minst) nye idear om verda og menneskegruppene dei hadde møtt. Desse globale røynslene kunne ha stor verknad på statusen til dei heimkomne og kan, i nokre tilfelle, heve den sosioøkonomiske posisjonen deira i det norske samfunnet. Nordmenn var ikkje berre ein del av den dansk-norske sjøfarten. Tusenvis av norske menn og kvinner vandra ut av Norge for å jobbe i andre nord- og vesteuropeiske land på 1600- og 1700-talet. Ifølgje historikar Erling Sandmo var så mange som kvar sjuande sjømann i den nederlandske handelsflåten (sannsynlegvis den største i verda på den tid) frå Noreg. Norske folkehandler var òg å finne i betydeleg tal på britiske slaveskip. Handelsflåten var ein stor del av nederlandske handelskompaniet sitt koloniale utvideingsprosjekt. Det er rekna som eit av dei fyrste og største megaselskapa i verdshistoria. Den koloniale verksemda til den danske-norske handelsflåten og andre europeiske handelsflåtar (inkludert dei kolossale nederlandske og britiske flåtane) er grunnleggjande bidragsytarar til utviklinga av moderne kapitalisme.

 

Det europeiske koloniseringsprosjekt

Vi ser ettereffektane av denne perioden perioden med kolonial sjøfart, handel, og industrialisering i dag. Ifølgje Maslin og Simon Lewis, forskarar i geovitskap ved University College of London, er det òg viktig å anerkjenne på notidas utfordringar med økonomiskskap, rasisme og global oppvarming er samankopla og har røtene sine i europeisk kolonialisme og slaveri og i kapitalismen. Den klimaepoken vi er i dag, heiter antropocenog han starta rundt 1610. Som elementa i ordet, er denne tidsepoken definert av på menneska formar om klimaet og økosystemet på jorda. Så ekstrem og øydeleggjande har den menneskelege, og den euroamerikanere, verknaden på jorda vore på den nederlandske nobelprisvinnande kjemikaren Paul Crutzen meiner på antropocen bør reknast som ein unik og irreversibel geologisk alder. [11] Eurokomitisme og industrialisering har sidan 1600-talet rett og slett avbrote naturlege klimaprosessar. Jorda byrja i dette hundreåret å bli ein planet forma på nye og aggressive måtar av menneske. Frå byrjinga var det urbefolkningar rundt om i verda og folk frå det globale sør som betalte for den sosiale og den økologiske øydelegginga skapt av europeiske koloniseringsprosjekt.

 

Kvifor bør vi nordmenn bry oss om denne historia? Det er trass alt land som USA, kanskje Storbritannia og Frankrike, og til med vår tidlegare unionspartnar Danmark, som skal stillast til ansvar. Og kva med dei mektige afrikanske statane som Akwamu og Asante, som spela ei viktig rolle i slavehandelen på 1700-talet? Det er vel deira samfunn som i dag er forma av ettereffektane av desse historiske hendingane, ikkje vår. Det er tydeleg for oss på andre landspak i det forskar i1918 ved Columbia University Saidiya Hartman kallar «etterlivet til slaveriet» og kolonialismen, ved slavehandelen har spela ei stor rolle i utviklinga avbygninge haldningar rundt rase, arv, klasse og miljø.

 

Ein systematikk, ikkje eit avvik

Det er kanskje som interessant å spørje kvifor nordmenn tenkjer på vår deltaking i slavehandel og slaveri ikkje har hatt liknande konsekvensar for vårt samfunn. På den norske haren teke i mot innvandrar frå sør på i dag og over dei siste 40 åra, ikkje har noko med vår kolonihistorie å gjere. Drapa på Arve Beheim Karlsen i Sogndal i 1999, Benjamin Hermansen på Holmlia i 2001, Eugene Ejike Obiora i Trondheim i 2006 og Johanne Zhangjia Ihle Hansen i Bærum i 2019 blir ikkje tolka ut frå den lange historiske samanhengen av historiske ideologiar om kvitt herredømme i norske samfunnet. Dei ble sett på som avvik, uheldige hendingar i ei elles plettfri nasjonshistorie. Vi ble heller ikkje audmjuke av den valdelege fornorskingspolitikken frå 1850- til 1950-talet som lovleggjorde tvangsassimileringa av den samiske folkegruppa og sjokk bererande likskap kulturelle aviske i USA, Canada, Australia, New Zealand og Latin-Amerika. [13] Vi tek, som samfunn, tilsynelatande lite omsyn til korleis denne fornorskingspolitikken, som var basert på normativ kulturidear om rase- og arvehygiene, framleis pregar den offentlege samtalen om og integrering.

 

Vi holdt ved som ein nasjonsmyte der vi har skrive oss sjølve ut av den moderne verdshistoria for å bevare uskulda vår. Denne nasjonale myten har blitt brent til eldfast verkelegheit i vår kollektive psyke. Vi kjenner sannsynlegvis ikkje oss sjølve igjen utan den.

 

Å gå inn i historia hotell

Menn denne myten kostar for mykje, særleg for unge innvandrarbarn og spesielt for norske barn av afrikansk arv. Den står i vegen for ei heilskapleg og rasifisering og rasisme i vårt samfunn. I 2020 forlét den norsk-somaliske familien Bulhan Elverum[14] etter fleire år medistiske og vald, der blant anna mora i familien Fadumo var jaga inn i leilegheita av ein far og son som slo ho i ryggen og hovudet fleire gongar. Våren 2021 var det familien Tshibang som kom fram med sinus erfaringar med rasisme i Lillesand kommune etter på dei flytta til Sørlandet frå Bergen i 2019. Etter manglande respons frå kommunen la storesystera i familien Presilya ut eit Facebook-innlegg om opplevingane til veslesystrene på 13 og 15 år. Tshibang-jentene vart, blant anna, trua med kniv av ein gjeng gutar på bussen og fekk regelfast tilsendt nedsetjande Snapchat-meldingar mediste truslar og bilete av våpen frå andre ungdomar. Diverre er erfaringane til dei norsk-afrikanske familiane Bulhan og Tshibang ikkje unike. Eg vågar å påstå på fleirtalet av norsk-afrikanske familiar, særleg dei som bur utanfor storbyar, har opplevd liknande fysisk og psykisk vald og ofte møter på «gaslighting»frå skular, kommune ogstyre når når dei søker å rapportere. Jeg staden for å ha rasisme er eit sosialt problem og gi stønad til familiar og barn som ble utsett for hatefulle, er det innvandrarfamiliane sjølve og deira «mislukka integrering» i det norske samfunnet som får skulda. Eg meiner at mangelen på systematisk kartlegging av rasebasert i Noreg frå kolonitida til ogida har har forma framandhatet som er opplevd av mange innvandrarfamiliar, og påverkar og kvardagsfolk på reagerer desse rapportane på.

 

Skal vi bevege oss framover, må vi sleppe taket på den plettfrie nasjonsmyten. Vi må skrive oss sjølve inn i verdshistoria igjen og anerkjenne vår nyanserte og mørke historie som er svært norskeleg og umenneskeleg. Anerkjenninga av denne historia er grunnleggjande viktig om vi verkeleg skal klare å identifisere (og kanskje eventuelt overvinne) rasebasert diskriminering og aukande høgreekstremisme i Noreg i dag. Det gir òg eit rammeverk for å tenke gjennom rolla til den norske staten og det norske folket i globaliseringa gjennom historia og i dag. Vi må gi merksemd til rasifiseringa av afrikanarar og folk med afrikansk opprinnelse og den medførande antisvarande rasismen som starta på fort som Christiansborg, på skip som Fredensborg og på plantasjar på Gullkysten og i Kari kari. Rasismen av denne rasifiseringa er ein oversett, menn allstadnærverande understraum i vårt samfunn. Noreg si rolle som aktør i kolonialismen, slavehandel og slaveri må derfore ein del av dagens dialog om antisvart rasisme og xenofobi. Vår fleirkulturelle og globale historie er lang og omfattande, og det er mykje vi bør lære om og frå den.

 

Sitat:

Det var vanleg å setje segl om natta medan slavane sov

Det å omskape andre menneske til slavar var ein valdeleg prosess.

Erik Pontoppidan skildra slaveri og kolonisering som handlingar basert i bibelsk nestekjærleik.

Vi har skrive oss sjølve ut av den moderne verdshistoria for å bevare uskulda vår.

Skal vi bevege oss framover, må vi sleppe taket på den plettfrie nasjonsmyten.

 

 

Notar

Andersen, Johnny &Eira, Mathis (2016). – Begrepet «fornorskning» er for svakt. Tilgjengeleg på: https://www.nrk.no/sapmi/_-begrepet-_fornorskning_-er-for-svakt-1.12898414 [Funne 13. juli 2021].

 

Spør, Øivind (2003). Bergens kvinnelige slavehandler. Tilgjengeleg på: https://www.bt.no/nyheter/lokalt/i/ExdGl/bergens-kvinnelige-slavehandler [Funne 23. mai 2021].

 

Cederkvist, Vibeke &Steinfeld Mosen, Helene (2020). Familie i Elverum orker ikke mer – flytter til Oslo. https://www.nrk.no/innlandet/familien-bulhan-fra-elverum-har-opplevd-vold-og-rasisme-og-flytter-1.15077997 [Funne 6. august 2021].

 

Danmark-Noreg hadde òg plantasjar på Gullkysten der slaver afrikanarar utgjorde arbeidera, for meir informasjon kan du lese arbeidet til arkeolog og historikar Yaw Bredwa-Mensah (2008) – «Slaveri og motstand på 1800-tallets danske plantasjer i Sørøst-Gullkysten, Ghana». Afrikansk studie Monografier 29(3): 133–145.

 

Definisjon av «gaslighting», Psychology Today, https://www.psychologytoday.com/us/basics/gaslighting.

 

Det er denne omforminga av ordet «neger» og den ahistoriske framstillinga på ordet er nøytralt, som mange nordmenn med afrikansk med afrikansk krysning på i dag. Det er heldigvis mange alternativ nemningar for nordmenn med afrikanske røter – svart, norsk-afrikansk, afro-norsk. Stella Holter Lowery (2019) skriver om dette: https://www.aftenposten.no/meninger/sid/i/LAoVaJ/ikke-kall-meg-neger-stella-holter-lowery.

 

Ditlefsen, Heidi mfl. (2021). Alvorlig mobbesak ryster sørlandskommune. Tilgjengeleg på: https://www.nrk.no/sorlandet/alvorlig-mobbesak-ryster-sorlandskommune-1.15326255 [Funne 6. august 2021]. 

 

Du kan lese meir i Saidiya Hartman (2008) si banebrytande bok Lose Your Mother: A Journey Along the Atlantic Slave Route (New York: Farrar, Straus og Giroux).

 

I artikkelen «Venus in Two Acts» (2008) skriv forskar i den aktuelle litteraturen og historien om korleis vi kan «lese» det det dokumenterte og det utelatne for å lære meir om erfaringane til svarte kvinner på slaveskip.

 

Christian VII (1792). Forordning om negerhandelen, 16. marts 1792. Tilgjengeleg på: https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/forordning-om-negerhandelen-1792/ [Funne 19. mai 2021].

 

Maslin, Mark & Lewis, Simone (2020). Why the Anthropocene began with European colonisation, mass slavery and the ‘great dying’ of the 16th century. Tilgjengeleg på: https://theconversation.com/why-the-anthropocene-began-with-european-colonisation-mass-slavery-and-the-great-dying-of-the-16th-century-140661 [Funne 16. juni 2021].

 

Sandmo, Erling (2015). Nordmennene har aldri vært alene i verden. Tilgjengeleg på: https://www.norgeshistorie.no/enevelde/1214-nordmennene-har-aldri-vaert-alene-i-verden.html

[Funne 19. mai 2021].

 

Sandvik, Hilde (2015). Slaveri hjemme og ute. Tilgjengeleg på: https://www.norgeshistorie.no/grunnlov-og-ny-union/1322-Slaveri-hjemme-og-ute.html [Funne 17. juli 2021].

 

Sellevold, Terje (2007). Entusiast hedret. Tilgjengeleg på: https://www.nrk.no/sorlandet/entusiast-hedret-1.405763 [Funne 3. juli 2021]. 

 

Svensli, Fredrik H. (2014). Slik levde nordmennene som deltok i slavehandelen i Afrika. Tilgjengeleg på: https://www.aftenposten.no/viten/i/oR2xm/slik-levde-nordmennene-som-deltok-i-slavehandelen-i-afrika [Funne 30. mai 2021].

 

Zachariassen, Ketil (2016). Fornorskingspolitikken overfor samar og kvenar. Tilgjengeleg på: https://www.norgeshistorie.no/industrialisering-og-demokrati/1554-fornorskingspolitikken-overfor-samar-og-kvenar.html [Funne 18. juli 2021].

 

 

Kjelder

Bredwa-Mensah, Yaw (2008). «Slavery and Resistance on Nineteenth Century Danish Plantations in Southeastern Gold Coast, Ghana». African Study Monographs 29(3): 133–145.

 

Brimnes, Niels (2012). Den danske koloni på Guldkysten 1659–1850. Tilgjengeleg på: https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/den-danske-koloni-paa-guldkysten/?no_cache=1 [Funne 30. mai 2021].

 

Hartman, Saidiya (2006). Lose Your Mother: A Journey Along the Atlantic Slave Route. New York: Farrar, Straus and Giroux.

 

Hartman, Saidiya (2008). «Venus in Two Acts». Small Axe, 12(2): 1–14. 

 

Hove, Jon Olav (2017). Dei vestindiske øyane og den dansk/norske slavehandel. Tilgjengeleg på: https://www.arkivverket.no/utforsk-arkivene/eldre-historie--1814/de-vestindiske-oyer-og-den-dansk-norske-slavehandel [Funne 21. mai 2021].

 

Kuben (2018). Fredensborgs siste reise – dokumentene forteller. Tilgjengeleg på: https://www.kubenarendal.no/publikasjoner/fredensborgs-siste-reise/ [Funne 16. juni 2021].

 

Lewis, Simon L. & Maslin, Mark A. (2015). «Defining the Anthropocene». Nature 519: 171–180. doi:10.1038/nature14258.

 

Norsk Maritimt Museum (2017). Slaveskipet Fredensborg. Tilgjengeleg på: https://marmuseum.no/slaveskipet-fredensborg [Funne 26. mai 2021].

 

Zachariassen, Ketil (2016). Fornorskingspolitikken overfor samar og kvenar. Tilgjengeleg på: https://www.norgeshistorie.no/industrialisering-og-demokrati/1554-fornorskingspolitikken-overfor-samar-og-kvenar.html [Funne 18. juli 2021]. 

 

 

[1] Christian VII (1792). Forordning om negerhandelen, 16. marts 1792. Tilgjengeleg på: https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/forordning-om-negerhandelen-1792/ [Funne 19. mai 2021].

Svensli, Fredrik H. (2014). Slik levde nordmennene som deltok i slavehandelen i Afrika. Tilgjengeleg på: https://www.aftenposten.no/viten/i/oR2xm/slik-levde-nordmennene-som-deltok-i-slavehandelen-i-afrika [Funne 30. mai 2021].

Sellevold, Terje (2007). Entusiast hedret. Tilgjengeleg på: https://www.nrk.no/sorlandet/entusiast-hedret-1.405763 [Funne 3. juli 2021].

Spør, Øivind (2003). Bergens kvinnelige slavehandler. Tilgjengeleg på: https://www.bt.no/nyheter/lokalt/i/ExdGl/bergens-kvinnelige-slavehandler [Funne 23. mai 2021].

Sandvik, Hilde (2015). Slaveri hjemme og ute. Tilgjengeleg på: https://www.norgeshistorie.no/grunnlov-og-ny-union/1322-Slaveri-hjemme-og-ute.html [Funne 17. juli 2021].

Danmark-Noreg hadde òg plantasjar på Gullkysten der slaver afrikanarar utgjorde arbeidera, for meir informasjon kan du lese arbeidet til arkeolog og historikar Yaw Bredwa-Mensah (2008) – «Slaveri og motstand på 1800-tallets danske plantasjer i Sørøst-Gullkysten, Ghana». Afrikansk studie Monografier 29(3): 133–145.

[7] Jeg skriver forskar i 2008 om korleis vi kan «lese» og det utelatne for å lære meir om erfaringane til svarte kvinner på slaveskip.

[8] Det er denne omforminga av ordet «neger» og den ahistoriske framstillinga på ordet er nøytralt, som mange norske med afrikansk ærprestering på i dag. Det er heldigvis mange alternativ nemningar for nordmenn med afrikanske røter – svart, norsk-afrikansk, afro-norsk. Stella Holter Lowery (2019) skriver om dette: https://www.aftenposten.no/meninger/sid/i/LAoVaJ/ikke-kall-meg-neger-stella-holter-lowery.

Sandmo, Erling (2015). Nordmennene har aldri vært alene i verden. Tilgjengeleg på: https://www.norgeshistorie.no/enevelde/1214-nordmennene-har-aldri-vaert-alene-i-verden.html

[Funne 19. mai 2021].

Maslin, &Lewis, Simone (2020). Hvorfor antropocen begynte med europeisk kolonisering, masseslaveri og den 'store døende' på 1500-tallet. Tilgjengeleg på: https://theconversation.com/why-the-anthropocene-began-with-european-colonisation-mass-slavery-and-the-great-dying-of-the-16th-century-140661 [Funne 16. juni 2021].

Crutzen, Paul J. (2002). «Menneskehetens geologi». Natur 415: 23. https://doi.org/10.1038/415023a.

[12] Du kan lese meir i Saidiya Hartman (2008) si banebrytande bok Lose Your Mother: A Journey Along the Atlantic Slave Route (New York: Farrar, Straus og Giroux).

Andersen, Johnny &Eira, Mathis (2016). – Begrepet «fornorskning» er for svakt. Tilgjengeleg på: https://www.nrk.no/sapmi/_-begrepet-_fornorskning_-er-for-svakt-1.12898414 [Funne 13. juli 2021].

Ditlefsen, Heidi mfl. (2021). Alvorlig mobbesak ryster sørlandskommune. Tilgjengeleg på: https://www.nrk.no/sorlandet/alvorlig-mobbesak-ryster-sorlandskommune-1.15326255 [Funne 6. august 2021].

[16] Definisjon av «gaslighting», Psychology Today, https://www.psychologytoday.com/us/basics/gaslighting.