Hugen kallar, lengten lokkar, tanken trengjer på med styrke

Eg hadde ein gryande mistanke om at ein del av meg var finsk.

Av Sivert N. Nesbø

Publisert i Syn og Segn 04/25

Ein vårkveld i 2024, det vil seie for eitt og eit halvt år sidan, sat eg på skriverommet i andre etasje i huset mitt i Bergen og hadde nett sendt av garde ei bestilling til det amerikanske gentestselskapet Myheritage.com. I informasjonen eg fekk attende vart eg fortald at eg i løpet av kort tid skulle få tilsendt ein pakke med utstyr til prøvetaking frå munnhola og elles alt som høyrde til. Det var ein fullkomen straumlineforma prosess; gentesting var i løpet av få år vorte popularisert og big business, og millionar av menneske over heile verda hadde gjort det same: Kontakta eit selskap på den globale marknadsplassen for å få tilsendt utstyr som skulle hjelpe dei med å genetisk fastsetje sitt eige opphav.

Eg veit ikkje eigentleg kva som hadde ført fram til dette for min del, antakeleg var det ikkje ein avgjerande faktor, snarare eit samanfall av mange: Ei kjensle av at verda heldt på å gå opp i liminga, at den regelbaserte verdsordninga som hadde tent oss godt etter andre verdskrigen ikkje lenger heldt stand mot antidemokratiske krefter, ei oppleving av at krig og naud verka til å auke på, for første gong på lenge.

Samstundes fanst det økonomisk usikkerheit, sosial ustabilitet, galopperande teknologisk utvikling, dronar, generativ kunstig intelligens og store språkmodellar. Når alle veggar fell kring ein, kjenner ein kanskje eit enno sterkare behov for å få vite noko fast og udeleleg om seg sjølv: kvar ein kjem frå, kven som er eins fedrar og mødrer, kva prosentvis fordeling av ættestoff ein har i seg.

Samstundes var det ein faktor som skilde seg noko frå dei andre, og som stakk seg ut frå resten av variablane: Eg hadde ein gryande mistanke om at ein del av meg var finsk.

Kvifor finsk?

Identiteten var jo knytt til det vestlandske

Det hadde aldri vore snakk om Finland i mi familiesoge, så vidt eg kunne hugse, og eg hadde ei viss oversikt over korleis ting hadde gått føre seg. Eg kom frå den vestnorske kysten, frå fiskarbønder med små bruk, det vil seie at dei dreiv med jordbruk i tillegg til fiske, og at ein måtte spe på med lønsarbeid i tillegg. Ein var fri på den måten at ein rådde over seg sjølv, men samstundes var ein bunden av dei avgrensa ressursane som fanst rundt ein, og av tilgangen på lønsarbeid. Slik hadde det vore i generasjonar, så langt attende eg kjende til.

Etter kvart gjorde utvidinga av velferdsstaten og den gryande utdanningsrevolusjonen det mogleg for generasjonen til mor mi, dei som var fødde på 1950-talet, å reise vekk og studere, men det vart med høgare utdanning på lågare grad og mange fekk seg arbeid i skule og oppseding. Og så godt som alle i slekta vart buande på vestlandet. Det gjaldt meg òg: etter nokre år i Oslo flytta eg attende til Bergen i 2011, av di eg ville at ungane mine skulle vekse opp på vestlandet og verte bergensarar.

Heile min identitet var festa i dette vestlandske, eg kjende meg heime i det. Eg har skrive romanar som har sitt språklege tilfang i denne kulturen. Seiemåtane, tenkjemåtane, litteraturen, vêret og tvisynet, fjella og dei tomme vegane. Industribygdene og jordbruket. Alt arbeidet som finst rundt ein, innstilling, humør og lynne, korleis ein somme stadar ser ned medan ein står og pratar, før ein brått ser skrått opp på den andre.

Så vidt eg visste, var det ingen finnar som hadde vorte skipbrotne utanfor den vestnorske kysten og som hadde fått barn med enka etter ein i slekta som hadde forsvunne på sjøen. Heller ikkje hadde det vore finske handelsreisande i våre fjordar. Og det var avgrensa kor mykje reising ein sjølv gjorde i første halvdel av førre hundreår, og hundreåret før det. Vi song ingen finske songar for ungane i slekta mi. Vi dyrka heller ikkje rug i oska, og badstue fanst berre i den kommunale symjehallen.

Likevel hadde eg ei klår kjensle av at ein del av meg var finsk. Kvifor det? Var det fordi eg alltid var så alvorleg? Fordi eg alltid ville gjere ting ordentleg og ikkje tykte ein kunne dille rundt og gjere ting på skjemt? Var det fordi eg berre høyrde på trist musikk? Fordi eg sette pris på å vere aleine, og når eg var saman med andre, ikkje hadde vanskar med å vere stille, å sitje saman utan å prate? Det vestnorske var rotfest i fjella og vêret og språket, det finske vaks ut av skogane og togna. Det uvegsame var kanskje sams. Men elles? Sett vekk frå dette var det få likskapar.

Frå Alvar Aalto til Aki Käurismäki

Og kva var eigentleg mitt inntrykk av Finland? Korleis såg eg det føre meg? Vi byggjer førestillingar av andre kulturar på eigne røynsler, men meir enn det byggjer vi dei på dei kulturuttrykka som finst tilgjengeleg for oss. Mitt inntrykk av Finland hadde utgangspunkt i særeigen design og arkitektur: Iittala, Alvar Aalto, Marimekko. Eg hadde sett filmane til Aki Käurismäki, og eg hadde høyrd finsk musikk. Det var sørgmodig, det fanst ein stor avstand mellom menneska, dei var fåmælte, lakoniske. Både den triste finske tangoen og den triste finske klassiske musikken til Sibelius var jamt sørgmodig. Finsk rock var òg sørgjeleg, det var mindre opprør enn resignasjon.

Når eg tenkte på finnar, tenkte eg på menneske som dansa med stive armar og bein, eg tenkte på danseorkester, på barar med få menneske, eg tenkte på det Helsinki som Käurismäki hadde fanga i filmane sine: Båthamna, skipa, bilane, musikken, sparsamt innreia leilegheiter, på gult og raudt lys, kveldslys, morgonlys, tomme barar, butikkarbeid, søppeltømmararbeid, vonløyse og deadpan-humor.

Samstundes fanst det eit anna Finland utanfor byane: Eit land med frisk og rein luft, med bjørkeskogar og granskogar og uendelege myrer og innsjøar, eit land som ikkje lét seg invadere, som lét seg forsvare av kvitkledde soldatar på ski og ofseleg motstandskraft, mot angrep frå aust.

Finsk rock var òg sørgjeleg, det var mindre opprør enn resignasjon.

Men i desse finske skogane fanst det òg vonløyse, uavklåra naboforhold, utruskap, drikking og vald. Forteljinga om finsk fjernsynsteater var så sterk at ho vart overført frå generasjonen før meg til min generasjon nesten utan at vi sjølve røynde det direkte. Sjølv kan eg ikkje hugse at eg har sett mykje finsk fjernsynsteater, og i hovudsak var det noko som gjekk føre seg før eg vart fødd, på 1970-talet. Likevel er det framleis ein kulturell trope, som fortel ei historie folk framleis verkar til å forstå. Alle veit kva talande togn er, badstue og vodka, undertrykte mannlege kjensler, og dei fleste kan òg føye til eitt bannord eller to, og då skjønar ein kva ein meiner.

Så kvifor sat eg på kontoret mitt heime i Bergen og kjende meg finsk? Kvifor meinte eg å kjenne at ein del av meg som var vaksen opp i ein så annleis kulturell samanheng, i ei så annleis verd, likevel kunne ha røter i sisu, vodka og svibruk?

Annleis, men kjent

Jau, det handla om ei bok, ei bok av ein finsk forfattar: Antti Hyry. Nokre år før hadde eg kome over namnet på denne forfattaren, slik ein ofte gjer, gjennom ein annan forfattar. Pentti Saarikoski, ein finsk diktar og omsetjar eg set høgt, men som diverre drakk seg i hel som 46-åring, omlag på same tid som eg vart fødd, skriv ein stad om då han sjølv først kom over Hyry, som då var ein samtidig av han. Han går beint heim til kona si, Mia Berner, der dei budde på øya Tjörn i Sverige og seier: «Sjå her, han her er betre enn meg!»

Eg fann fram til det vetle som fanst av Hyry på språk eg var i stand til å lese: Ei omsetjing av fem av novellene, sett om til svensk av salig Bo Carpelan. Ei kort, lita novelle i ein antologi av finske forfattarar frå 1970-talet. Så vidt eg veit, er det ikkje noko av Hyry som er omsett til norsk, trass i at han var ein av Finlands store forfattarar og vann fleire av dei gjeve litteraturprisane medan han levde. Og han døydde så seint som i 2016.

Likevel er det i dag sjeldan ein treff på nokon i dag som kjenner til Antti Hyry. I det heile er det langt mellom dei finske utgjevingane som vert breitt lesne i Noreg. Diktaren Pauli Tapio har fått eit visst namn i poesikretsar, fint omsett av Morten Abildsnes. Elles har eg inntrykk av at nordmenn, i den grad dei les romanar og diktsamlingar frå nabolanda, i noko større mon lener seg mot titlar av danske og svenske forfattarar.

Då eg las Hyry, i svensk omsetjing, var det som å stå framom noko storfelt. Den reine, klåre prosaen. Observerande, nøktern, dempa, det fanst ei verd og det fanst eit lys bakanfor verda, og med eitt var det som om sjølve skrivinga i litteraturen ovra seg, slik ho stundom i skimt kan syne seg for oss, og ein kunne sjå dette særeigne som ingen andre kunstuttrykk har, og som gjer litteraturen til si eiga form, som det er verdt å arbeide med. 

Hyry skreiv slik eg sjølv ønskte å skrive. Det var annleis, men likevel kjent. Og eg forstod at eg hadde funne min forfattar og at eg måtte lese meir, at eg måtte lese det heile. Det var berre det at eg ikkje forstod finsk, det var eit fullstendig framandt språk, så ulikt det språket eg sjølv nytta til å skrive og tale. Som nordmann kan ein ikkje opne ei finsk bok og vente å skjøne kva som hender, språket er så annleis, så framandt, og ein får knapt nokon leietrådar i form av hint eller låneord. I tillegg kjem ordstillinga og kasussystemet.

Så fekk eg lære. Eg kjøpte ei sanakirja, ei ordbok, og den romanen som gav Hyry den største merksemda og gjorde han til folkelesnad, i alle fall for ei tid: Uuni, frå 2009. Så sette eg i gang med å omsetje. Og medan eg sette om Uuni ord for ord, vaks forståinga mi for det finske, og eg byrja å skrive om arbeidet.

Likevel har eg tru på litteraturen, på det stille, langsame arbeidet med språk

Å byggje ein omn

Uuni handlar om ein mann, Peter, som byggjer ein omn, ein vedfyrt bakaromn som fyller ein stor del av rommet der han står. Handlinga er avgrensa til innkjøp av materialar, tilpassing av teglstein, han kikar på andre omnar i andre hus, han blandar mørtel, et enkle måltid saman med kona si, køyrer bil og handlar inn meir stein, meir mørtel, han grublar på plasseringa av ei omnsluke, han reiser ut og plukkar molter, han kjem attende, murer opp kanalar inne i murverket, går og legg seg, står opp, slår graset utanfor badstua, utanfor eldhuset, han tenkjer på tid og på tilværet, og han arbeider vidare. Heile tida er det ei stille i romanen, i det som vert skildra, men òg i sjølve skrivinga.

Romanen til Hyry skildrar på mange måtar eit Finland som held på å verte borte, og i dette finst det ein klår parallell til det norske; det er noko som er ved å forsvinne, og det forsvinn i og med bortfallet av dei gamle måtane å leve på, der ein er avhengig av dygder som nøysemd og tolmod, og å verkeleg kjenne det ein har rundt seg. Kor mange som ikkje er handverkarar veit i dag korleis ein vedfyrt omn er bygd opp, det trengst mest eit heilt liv for å skjøne dette, for å få retteleg kjennskap til det, til korleis ein kan lage det heile, frå steinar til mørtel og korleis konstruksjonen av murverket lyt vere. Og vår tid saknar ei slik tid, har ikkje tolmod.

Og samstundes vert bygginga av omnen i Uuni òg eit bilete på sjølve romanskrivinga og på sett og vis les ein då om den romanen som vert til. Og ein skjønar eitt og anna om korleis ein roman kan byggjast opp, alt arbeidet som skal til, sjølve handverket, men minst like viktig er den sterke intuisjonen som krevst når det gjeld komposisjon, som er med og løftar det skrivne frå noko trivielt til eit kunstuttrykk som kan røre oss. Og når eg set om dette, og skriv om det, vert det i sin tur til ein roman, til eit skriftstykke om å tileigne seg eit språk som før var løynd og på mange måtar heilt lukka for meg. Og i forlenginga av det: ei opning mot ei anna røyndomsforståing.

Romanen skildrar på mange måtar eit Finland som held på å verte borte.

For språket i romanen til Hyry er ikkje gamalt, det er ikkje gamalmodig eller tilbakeskodande, det er snarare nytt og usett: Det er ikkje det gamle ved det som vert skildra, ved tinga og omgjevnadane, som er det sentrale. Det er det at det finst ein konsentrasjon, ei språkleg nøysemd og ei bevisstheit omkring nett tida, og sannkjenninga av tida, som gjer at det finst ein still glød i Hyry sitt språk, og i forteljinga. Og kanskje har det aldri vore ei tid som har hatt større behov for konsentrasjon enn den tida vi lever i no.

Når eg skriv dette er det hausten 2025, og på mange måtar er verda omlag den same som ho var for halvanna år sida, då eg først tinga gentesten frå Myheritage.com. Framleis finst det krigar, terror og ufred, statsleiarar som handlar på uskjønelege og urovekkande måtar og katastrofale klimaendringar som byrjar kome alt meir til syne. Framleis skremmer framveksten av ny teknologi meg, framleis er eg djupt uroa over lesekrisa og evna vår til konsentrasjon.

Likevel har eg tru på litteraturen, på det stille, langsame arbeidet med språk, og på kva tyding det kan syne seg å ha for andre menneske.

Nokre veker at eg tinga han, ein gong i april i fjor, kom pakken frå Myheritage.com til postkassa mi i Bergen. Eg tok ut plastpinnane, skrapa nokre rundar i kjakane, la pinnane attende i plastglas, sette på loket og sendte DNA-et mitt over Atlanteren.

Og nokre veker seinare kom det eit svar på e-post og eg kunne sjå ei prosentvis fordeling av alt det som hadde leia fram til å verte meg. Var eg finsk? Nei. Ikkje det minste. Det stemde det som hadde vorte sagt i familiesoga, at vi kom frå sjøen og berga og bøane og fjæra og det arbeidskrevjande livet på kysten, og at det var lite reising og farting og lite rekster som flaut inn med stormen. I det heile synte det seg at den samansetnaden som utgjorde meg, genetisk sett så å seie var avgrensa til nokre få nedslag på kyststripa langs vest- og nordvestlandet.

Men ein ørliten desimal av ein prosentdel overraska meg likevel: Ein pikurande liten flik av meg synte seg faktisk å vere inuitt. Eg veit ikkje kva eg skal gjere med det, men eg kjenner meg kanskje heime i det òg.

Tittelen utgjer første lina i Albert Lange Fliflet si omsetjing av det finske nasjonaleposet Kalevala. Fliflet gjorde eit enormt arbeid med å overføre Kalevala til nynorsk, og meir enn det, han overførte det til eit rikt og klingande vesttelemål. Denne utgåva kom i 1967. Mikael Holmberg har i nyare tid gjeve sitt bod på ei omsetjing av eposet, i ei noko meir tilgjengeleg bokmålsform, som kom i 2017. Begge utgåvene er tilrådd på det sterkaste og kan gjerne lesast parallelt.