Når eg tar ein fun fact ingen bed om, fortel eg alltid korleis eg blei unnfanga i Sovjetunionen og fødd i Russland. Enno ufødd begynte eg å krysse grenser.
Av Evgenia Bektasova
Publisert i Syn og Segn 4/25
Det kjennest litt som 17. mai, tenker eg medan eg sit i Oslo Spektrum som ein av 5400 tilskodarar. Salen blir fylt med lyden av mellom andre Jahn Teigen og OnklP, det norske flagget veivar på storskjermen og teksten under fortel kvifor me er samla her i dag.
For akkurat ti år sidan sat eg på den kjedelege sommarjobben min i Arkhangelsk og høyrde på akkurat den same songen av OnklP som dei speler her i dag, «Styggen på ryggen». Eg skreiv ned teksten for hand, prøvde å skjønne han og song med. Ti år i Noreg er eit heftig jubileum, men eg hadde neppe klart å fylle denne salen berre med vennane mine.
Statsborgarseremonien 2025, står det på storskjermen. Grunnen til at me er samla her i dag, er det nye passet vårt i laksefargen, det andre passet.
No er eg blitt norsk, og no skal det feirast. Ved sida av meg har eg venninnene mine, den eine norsk og den andre italiensk, ifølgje passa deira. Eg sit med to pass i lomma, det russiske og det norske, og kjenner at eg også får dobbelt opp med identitetsforvirring.
Eigentleg er eg korkje russisk eller norsk.
Les også: Hugen kallar, lengten lokkar, tanken trengjer på med styrke
Det nasjonalmedvitne barnet
Før eg kunne sette ord på kor eg kom frå, visste eg at eg hadde fleire heimar. Eg blei fødd ein stad, men budde ein annan stad frå eg var eitt til eg var tre år gamal. Den treårige mammapermen brukte mor mi på å vere heime, der ho kom frå og der mor hennar framleis budde. Slik budde mor, mormor og eg saman i eit trehus på landet. Eg fekk mjølke kyr, kose med småkyllingar og sove i hundehus omfamna av verdas snillaste hundar. Umedvite lærte eg at det var heime, og når eg og mamma kom tilbake dit eg blei fødd, lærte eg at heimen min også var der i ei bustadblokk saman med mamma.
Det at heimane mine var skilde med landegrenser, den eine på landet i Kasakhstan og den andre i byen i Russland, lærte eg seinare.
Nasjonalitetsmedvitet mitt vaks og blei forma saman med meg. Eg gjekk på skulen i den nordvestlege Arkhangelsk, men drog kvar sommar til den nordaustlege Ekibastus. Det var der heile familien vår budde, mormor som hadde selt huset på landet for å koma nærmare døtrene sine, søstrene til mor mi, altså tanter, og minst fem søskenbarn å leike med.
Kvar haust kom eg tilbake til den russiske skulen og fortalde begeistra om korleis eg åt hestekjøtt og kokte magesekkar i Kasakhstan, og fekk høglydte «æsj!» i retur. Ingen trudde på meg når eg sa at eg og dei asiatiske søskenbarna mine på bileta som eg viste, var i slekt.
Mor mi var den einaste i familien sin som forlet Kasakhstan og drog over den framleis ikkje-eksisterande landegrensa. Med det sovjetiske passet i handa kom ho som 16-åring til Saratov i Sør-Russland for å studere jus, og etter kvart fekk ho jobb der ho ønskte – i den nordvestlege Arkhangelsk. Lenger heimanfrå kunne ho knapt kome.
Jo større eg blei, desto meir nyansert nasjonalmedvit fekk eg. Når alle i universitetsmiljøet kjærleg kalla meg kasakhar, var eg nøgd, men eg retta alltid litt på dei. For eg var ikkje berre kasakhar.
Mormor var nemleg ei av dei fyrste kvinnene i familien som drog langt heimanfrå og aldri kom tilbake.
Fødd i ei bitte lita bygd i Khmelnytskyj oblast i Vest-Ukraina, flytta ho til Kasakhstan som 18-åring for å vere barnevakt for søstera si. Der møtte ho Saparbek, ein kjekk kasakhar som ho ganske fort gifta seg med. Dei møttest og budde i den russisktalande delen av Kasakhstan der dei oppdrog dei tre kasakhisk-ukrainske døtrene sine. Fellesspråket deira var russisk, men morfar lærte seg også ukrainsk, og mormor lærte seg etter kvart kasakhisk. Så lenge morfar levde, hadde dei trippelt med kjærleik og sjalusidrama – på alle tre språka dei snakka saman.
I år fyller mormor 80 år, ho snakkar framleis med sterk ukrainsk aksent og syng ukrainske folkesongar kvar gong familien samlast. Utan at nokon av oss kan flytande ukrainsk, syng me med.
Les også: Folket som vart delt i to – ei kort historie om samane
Kor kjem du frå?
Eg fortel ein kortversjon til venninnene mine av alt det som gøymer seg bak det russiske passet mitt medan me sit i Oslo Spektrum og ventar på at statsborgarseremonien skal starte. Venninna med det norske passet er kurdar frå Iran, familien hennar kom til Noreg som politiske flyktningar då ho var 10. Venninna med det italienske passet er halvt italiensk og halvt nigeriansk, ho er også tospråkleg sidan ho vaks opp både i Nord-Italia og Storbritannia, og kom til Noreg på eige initiativ. Her sit me på ein passfest og snakkar om at eit pass i røynda har lite å seie, og som i vårt tilfelle ikkje eingong kan svare på spørsmålet menneske elskar å stille kvarandre mest:
«Kor kjem du frå?»
Allereie då eg budde i Russland, hadde eg vanskar med å plassere meg. Då eg som 23-åring flytta til Noreg, blei det berre verre. Folk spurde kor eg kom frå, eg svarte frå Russland, men skunda meg å presisere at mor mi var frå Kasakhstan fordi det var viktig for meg. Så du blei fødd i Kasakhstan, misforstod dei, før eg rakk å ta opp den ukrainske biten, fordi også det var viktig for meg, og eg rista på hovudet og sa at eg blei fødd i Arkhangelsk. «Kva pass har du?» spurde dei, og eg svarte russisk, og sjølv om dei ikkje sa det høgt, kunne eg sjå at dei alt plasserte meg. Passet mitt kjentest for trongt, det strekte ikkje til for å fortelje kven eg eigentlegvar.
Mykje seinare skjønte eg at det som var for trongt, aldri var passet, men sjølve spørsmålet: «Kor du kjem frå?»Historisk er kasakharar eit vandrefolk, nomadar som budde i jurtar og heile tida flytta på seg oppå ein hest. Nomadiske tendensar skriv seg godt inn i familien min. Fyrst mormor, så mor, så eg sjølv har vandra over landegrenser for å busette seg langt vekk i det ukjente, som om det å ikkje klare å sitte i ro, renn i blodet. Russland i sin tur har alltid vore eit multikulturelt land, og sovjettida gjorde russiske familiar endå meir internasjonale.
Når eg tar ein fun fact ingen bad om, fortel eg alltid korleis eg blei unnfanga i Sovjetunionen og fødd i Russland. Ennå ufødd begynte eg å krysse grenser, og til spørsmålet om kor eg kjem frå, burde eg kanskje svart at eg kjem frå mammas mage. Alt hadde vore lettare enn å berre seie at eg kjem frå Russland og stoppe der.
Eg kjem frå Russland
Trass i at eg blei fødd og vaks opp i Russland, var det alltid rart for meg å identifisere meg sjølv som russisk. Mindre fordi eg var mørkare i huda enn andre i klassen og åt kokte hestetarmar, meir på grunn av den russiske far min. Akkurat som han vatna ut utsjånaden min, vatna han ut tilhøyrslekjensla mi til det russiske ved å ikkje vere ein del av familien. Mor var den einaste familien eg hadde i Russland, og heile familien min i Russland var kasakhisk-ukrainsk. Morsmålet mitt var russisk, eg hadde russiske vennar og fekk raust med Tolstoj og Dostojevskij lenge før eg var moden nok til det, samstundes som folk alltid snubla i det litt uvanlege etternamnet mitt fordi det eigentleg var kasakhisk.
Paradoksalt nok, lærte eg å seie at eg kjem frå Russland – og stoppe der – berre i 2022. Alt skjedde på ein gong. Det eine landet mitt invaderte det andre landet mitt, dei ukrainske vennane mine i Noreg valde å distansere seg frå meg, medan nordmenn spurde meg med glimt i auget: «Korleis kjennest det no å vere russisk?»
I sjokkfasen prøvde eg som alltid å forklare bakgrunnen min, til eg etter kvart innsåg at etnisiteten min, eller kva pass eg hadde, ikkje hadde noko med saka å gjere. Det at eg både var russisk og ukrainsk, hadde ingenting med ønsket mitt om fred å gjere, det var universelt menneskeleg. Eg slutta å forsvare meg med at eg også var ukrainsk, fordi eg ikkje hadde nokon grunn til å forsvare meg. I botn og grunn var eg eit menneske som såg menneske i alle andre framfor å sjå passet deira, og forventa meg det same i retur. Det gjer eg framleis.
Om nokon her i Noreg spør meg i dag kor eg kjem frå, og det er alltid nokon som spør, seier eg at eg kjem frå Russland. Eg fortel at eg kjem frå Arkhangelsk, eg fortel at eg kjem frå Barentssamarbeidet som blei påbegynt av Thorvald Stoltenberg året etter eg blei fødd, eg fortel at takk vere det nordlege folk-til-folk-samarbeidet fekk eg lære litt norsk på skulen og ha skuleutveksling på Ramfjord skule i Tromsø då eg var 16. Det var slik det heile starta for meg og Noreg, fortel eg, og det er difor eg er her i dag. For dei spesielt interesserte fortel eg også om dei kasakhiske og ukrainske røtene mine, hesteeting og kjærleiken min for steppar og fjell. Eg fortel at eg aldri har vore i Ukraina fordi det er lenge sidan me hadde gjenlevande slektningar der, og det er ikkje sikkert at eg nokon gong kjem til å kunne besøke det landet, eitt av mine land.
Eg fortel alt dette til dei som måtte ønske det, men fyrst fortel eg heller at eg elskar skriving, ordbøker og Twin Peaks, at eg kan italiensk og samlar på utdanningar. Iblant fortel eg at eg skriv nynorsk medan eg snakkar moderat nordlænding utvatna av austlending med utanlandsk aksent på toppen av alt, og gjer folk storforvirra.
Og når eg reiser meg under statsborgarseremonien for å avlegge eit truskapsløfte til det nye landet mitt på papir, og det faktiske landet mitt i dei siste ti åra, tenker eg likevel at meir forvirra enn meg i dette høgtidelege augeblikket går det kanskje ikkje an å bli.
Ja, vi elsker
På vegen ut av Oslo Spektrum får alle nye statsborgarar ei gåvebok med tittelen Velkommen, statsborger i Norge. Eg har budd her i ti år, men det er fyrst no at eg blir ønska velkommen, seier eg fullstendig på tull til venninnene mine.
«Ja, men no er du norsk!» svarer den eine, kanskje delvis på tull.
Eg smiler utan å seie at eg aldri har tenkt på meg sjølv som norsk, og det norske passet har heller ikkje gjort meg meir norsk i mine eigne auge. For ei med så mangfaldig bakgrunn og så mykje identitetsforvirring, blei det etter kvart meiningslaust å tenke i nasjonalitets- og etnisitetsbanar. I dag tenker eg heller tilhøyrslekjensle, og den ligg ikkje i passet.
Tilhøyrslekjensle ligg i mennesket, og her kjem det norske paradokset.
Det er eit kjent faktum: nordmenn slepp deg sjeldan inn, eller, dei som slepp deg inn, er sjeldne nordmenn. Likevel gav Noreg meg vennskap som eg trur kjem til å vare livet ut, ei slovakisk venninne som hjelpte meg med norsk i byrjinga, andre russarar frå mitt eige fakultet i Arkhangelsk eg kanskje aldri ville blitt vennar med, viss ikkje Noreg hadde ført oss saman. Franskmenn og franskkvinner, spanjolar og finnar. Også sjeldne nordmenn blei eg vennar med, men eg tenker sjeldan på kor dei kjem frå, og heller på kva som gjer oss vennar.
Tilhøyrslekjensla ligg også i det ein brenn for, og eg brenn for å skrive. Mange spør kvifor eg valde å flytte til Noreg, og eg seier at det er som forelsking, ikkje lett å forklare. Noreg er forelsking. Tøymjuknardufta i lufta før samfunnet blei meir parfymefritt, steppeliknande landskap i Finnmark der eg budde dei fyrste seks åra, det norske språket som eg i byrjinga ikkje visste at var så mangfaldig, akkurat som eg sjølv. Alt dette kan eg skrive om i dag, og gjennom tekstane mine, alle skrivne på norsk, kjenner eg også at det er her eg høyrer til, dette er heime. Éin av heimane mine.
Nyleg har eg vore i Sicilia der dei har Moltivolti, ein multikulturell utestad driven av flyktningar med eit mål om integrering, samarbeid og dialog gjennom mat. Mottoet til staden lyser ut mot gata, heng over verdskartet inne i lokalet og står på t-skjortene til personalet: «La mia terra è dove poggio i miei piedi», eller «Landet mitt er der eg set føtene mine». Eg tenkte på tilhøyrslekjensle framfor pass og blei rørt, så sneik det seg inn ein annan tanke om at denne frasen også kunne vere tolka i verste meining.
Det at desse orda berre skal tydast i beste meining verda rundt, er vårt felles ansvar.
